Cumhuriyet kağıt para koleksiyonu yapanların hemen hemen hepsi koleksiyonlarında bulunan 1.emisyon kağıt paralarına bakıp saatlerce seyredebilirler. Bırakın kendi koleksiyonunda olanları; bir dergi, gazete yada bir katalogda bulunan resimlerine detaylıca bakmaktan kendilerini alamazlar. Tek sebebi değil ama bence sebeplerinden biri Ressam Ali Sami Bey... Evet 1.Emisyon paralarımızın resim, yazı ve süslemelerini gerçekleştiren Ressam Ali Sami Bey.

    16 Mart 1926 tarih ve 3284 sayılı kanunla çıkarılmasına karar verilen Cumhuriyetimizin ilk banknotlarının resim,yazı ve süslemeleri ile ilgili tüm çalışmaları yapmak için dönemin bakanlar kurulu tarafından Ali Sami Bey görevlendirilmiştir. Bir ülkenin özgürlük ve bağımsızlığının sembolüdür para basmak o yüzden genç cumhuriyetimizi tüm dünyaya duyurmak adına önemli bir rol üstlenmiştir 1. emisyon paralarımız.

    Bakanlar kurulunun 1925 yılında almış olduğu karar neticesinde Cumhuriyetimizin ilk banknotları 50 kuruş; 1; 2,5; 5; 10; 20; 25; 50; 100; 500; 1000 Lira olarak belirlenmiştir. Dikkatinizi çektiği gibi gerçekleşenden farklı olarak 11 küpür olarak planlanmıştır. Baskı ve kalıp maliyetinin yüksek olması sebebiyle sadece 1; 5; 10; 50; 100; 500; 1000 lik küpürler olarak basılması kararı alınmıştır. Böylelikle o dönemde basılması kararlaştırılan 153.748.563 liralık kağıt para miktarı 7 küpür olarak hazırlanmıştır.

    O günlerde Türkiye'de yeterli donanıma sahip matbaalar bulunmadığı için yurt dışından bir çok firma ile görüşmeler yapılmış ve 88.000 ingiliz sterlini karşılığında İngiliz Thomas de La Rue şirketi ile anlaşma sağlanmıştır. Anlaşmanın ardından Ressam Ali Sami Bey klişelerde yer alacak resim ve süslemeleri hazırlayarak komisyonun onayını alır. Hazırlık çalışmaları 9 ay sürer. Bu çalışmalar sürerken klişeler üzerinde bulunacak yazı ve resimler tespit edilmiştir.

    Bu komisyon kararına göre;

• 50; 100; 500; 1000 lik küpürler üzerinde Gazi Mustafa Kemal'in, 1; 5; 10 luk küpürler üzerinde Türkiye Cumhuriyetini simgeleyen bir resim bulunacaktır.
• 500; 1000 liralık küpürlerde de Ankara'nın belirli manzaraları kullanılacak, diğer küpürler için Anadolu şehirlerinden birinin manzarası bulunacaktır.

    Dikkatli kolleksiyonerler farkına varmıştır. O dönem komisyon tarafından 50 ve 100 liralıkların arka yüzleri için düşünülen Ankara manzaraları 1 - 5 - 10 liralık küpürlerde kullanılmıştır. Küçük küpürler için belirlenmiş Anadolu şehirlerinden manzara resimleri ise 50 - 500 - 1000 liralık küpürlerde kullanılmıştır. Sizlere o dönemde hazırlanan 1. emisyon kağıt paraların resimleri hakkında Ali Sami Beyin verdiği bazı bilgileri aktarmak istiyorum. Bu bilgiler 6 - 7 - 8 Kanunisani 1927 tarihli Cumhuriyet gazetesinde yayınlanan "Yeni paralarımız hakkında müfid malumat" başlıklı yazı dizisinden derlenmiştir.

    Ali Sami Bey bu yazıda 1 liralıklar için şu bilgiyi vermiştir.

1 liralıkların yüz tarafında ziraati temsil eden bir resim vardır. Bu resimde genç Türk köylüsünün çift sürdüğü görülüyor. İkinci planda görünen dağ, eski Ankara'yı; meclis binası da yeni Ankara'yı remz eder.Bunun bordürü hattı kufi olarak "1 Türk lirası" ibaresinin tekrarı tekrarı ile teşkil edilmiştir. Bir liralığın arkasındaki bina Maliye Vekaleti binasıdır. Çerçeveyi teşkil eden motifler çok eski Türk sanayi-i tezyinesi bakayasından iktibas edilmiştir. Filigran Gazinin portresidir.

    1 lira bu gün belki föylerimizin en başında gururla oturuyor. Bi çoğumuz bu para elimize geçtiğinde büyük heyecan duyduk, defalarca seyrettik. Önyüzünde kasketiyle çift süren milletin efendisi, başında yüce atamızın devrimlerinin simgesi şapka, TBMM önünde gururla çift sürüyor. Dikkat edin nasılda tatlı bir gülümseme ve gururla meclisi seyrediyor.

1.emisyonun en dikkat çekici küpürleri bana göre 5 ve 10 liralıklardır. Ön yüzünde Ay- Yıldız içinden atlayarak geçen bir bozkurt ve genç cumhuriyeti temsil etmektedir. Ardında Ankara Kalesi ve parıltılar saçan güneş, yeniden doğuşu simgeliyor. Dikkat çeken bir nokta da 5 liralıklarda mütevazi TBMM ilk binası, önü boş değil cıvıl cıvıl, otomobiller canlanan bir ulusun işareti. Bu banknot ile ilgili Sami Bey şunları söylemiş.

5 liralıkların yüz tarafında ve ortadaki resim bozkurt timsalidir. Bu mevzuun tertibindeki mana şudur : Türklerin çok eski bir remzi olam hilalin ortasından yeni bir sıçrayışta şahlanan bozkurtu Ankara'dan doğan parlak bir güneş takdis ediyor. Sağ taraftaki küçük dairenin içinde ilk meclis binası vardır. Arkasındaki resim Ankara Bent deresi'ni ve köprüsünü gösteren şirin bir manzaradır.

    50 liralık banknotta ön yüzde Atamız,arka yüzde Afyonkarahisar görünür.aynı röportajda Ali Sami Bey 50 liralık ve 100 liralık banknotlar için şunları söyler.

50 liralıklar, 10 liralıklara hiç benzemeyen bir bir tarzda iki taraflı bir çerçeveden terekküp eder. Etrafındaki bordür "üç iplik rümi" denilen çok eski bir Türk tezyinatıdır. Bunların zemin rengini teşkil eden şekil, birbiri içinden çıkmış serbest hututtan müteşekkil bir resimdir. Bu hutut, el ile hakk edilmiş olduğundan aynı serbestiyi muhafaza etmek şartıyla kopyası adim'ül'imkandır. Sağ ve solundaki çerçevenin birinde Gazi'nin portresi; mukabil çerçevede filigran olarak, kufi hutut ile "Türkiye Cumhuriyeti" ibaresi vardır.Arka yüzdeki resim Afyonkarahisar manzarasıdır.

100 liralıkların hususi bir tarzda tertip edilmiş olan çerçevenin ortasında Gazi Hazretlerinin portresi vardır ve filigranda 50 liralıkların aynısıdır. Arka tarafa gelince; bunun şekli eski Türk mamuriyesini temsilen yapılmıştır. Bu şekil tamamen orjinaldir. Bu iki kubbenin arasındaki balkondan görünen manzara, Debbağhane köprüsü tarafından Ankara'nın umumi manzarasıdır.

500 liralıkların ön yüzünde Mustafa Kemal Atatürk ve yanında Sivas'taki Selçuklu şaheseri Gökmedrese. Gökmedrese ve etrafındaki süslemeler Anadolu tarihini, öz kültürünü taşıyan şehirleri anlatmaktadır. İlk ulusal kongremizin yapıldığı ve kurtuluş mücadelesinin başladığı şehir olarak Sivas Cumhuriyet tarihimizde önemli bir yere sahiptir. Ali Sami Bey hazırladığı bu banknot resimleri için gazetede şunları söylemiş.

    Bu para kufi hatları temsilen yapılmış tezyini bir tertip üzerine bir tarafta Gazi Hazretleri'nin portresi, diğer tarafta da çok eski Türk asarının bir şaheseri olan Sivas'taki Gök Medrese'nin resmi vardır. Arka tarafında aynı usluba muvafık olarak yapılmış bir çerçeve içinde Sivas'ın umumi bir manzarası vardır. Bu kıymetli tezyinatı hemen hemen küfi hatları takliden yapılmış denilebilir. Londra'da en çok beğenilen paramız budur.

1000 liralık küpürlerde genç cumhuriyetimizin en büyük atılımı olan demir yolu resmedilmiş. 10. yıl marşında gururla tekrarladığımız gibi en büyük banknotumuza gururla oturmuştur "demir ağlarla ördük anayurdu dört baştan".

    Sevgili arkadaşlar okuduğum kitap ve yayınlardan edindiğim notlardan hazırladığım bir yazıyı sizinle paylaşmak ve 1.emisyon paralarımıza bir başka açıdan incelemeyi istedim. Bir banknotun resmedilmesi dışında genç bir cumhuriyetin doğuşunu anlatan bu paralarımızı hazırlayan ressam Ali Sami Bey'in ellerine sağlık, huzur içinde yatsın.

Koray Tekay